Menningar-Bakki * Viðhalda og efla þjóðlega menningararfleið til sjávar og sveita*
-------- Alþýðuhúsið á Eyrarbakka - Vinir alþýðunnar - Á undan sinni framtíð --- "Stærra í hugum okkar en við sjálfir gerum okkur grein fyrir" ---

24.02.2014 06:05

Ég trúi á handleiðslu

Mynd úr gagnasafni Morgunblaðsins

Eyrbekkingurinn Haukur Guðlaugsson.

 

Ég trúi á handleiðslu

 

Haukur Guðlaugsson, fyrrverandi söngmálastjóri þjóðkirkjunnar og organisti, gaf nýlega út enska útgáfu á kennslubók í organleik auk þess að endurútgefa íslenska gerð bókarinnar. Í viðtali ræðir hann um fallegu æskuárin á Eyrarbakka, merka kennara sína og töfrana í orgelleiknum. Hann segir einnig frá starfi sínu sem söngmálastjóri. Kolbrún Bergþórsdóttir kolbrun@mbl.is

 

Haukur Guðlaugsson, fyrrverandi söngmálastjóri þjóðkirkjunnar og organisti, er 82 ára, lífsglaður og fer allra sinna ferða á hjóli. Hann gaf nýlega út enska útgáfu á kennslubók í organleik auk þess að endurútgefa íslenska gerð bókarinnar sem kom út í þremur heftum, það fyrsta 1998. Haukur hefur á liðnum áratugum verið óþreytandi við að kynna orgelleik fyrir þjóðinni, kennt hann og spilað, auk þess að semja kennslubækur um efnið og annað tengt kórsöng.

Haukur er fyrst spurður um ætt og uppruna og segir: „Ég ólst upp á Eyrarbakka og átti þar mjög skemmtilega og fallega æsku. Ég var þannig í eðli mínu að ég sofnaði snemma á kvöldin og fór snemma á fætur, fylgdist með kúnum koma austan götu og fór upp á mýri að tína blóm handa mömmu. Það voru 90 kýr á Eyrarbakka á þessum tíma, íbúar stunduðu margir smábúskap og faðir minn, Guðlaugur Pálsson, sem var kaupmaður á staðnum, fékk kartöflur, ull og gærur sem bændur lögðu inn og tóku síðan út vörur. Pabbi rak verslunina í yfir sjötíu og sjö ár og varð 97 ára gamall. Hann vann fram á síðasta dag, gekk þá upp á loft og dó.“

Hvenær vaknaði áhugi þinn á tónlist?

„Ég hafði mikla ánægju af tónlist sem snerti mig strax sem krakka. Eitt sinn var móðurbróðir minn, sem var kirkjuorganisti á staðnum, heima hjá foreldrum mínum og rætt var um tónlist. Það skrapp upp úr mér að mig langaði til að læra að spila á píanó. Ekki var það meira rætt. Þegar ég svo gekk austur götu daginn eftir stóð frændi minn fyrir utan hús sitt, kallaði í mig og spurði hvort mér væri alvara með því að vilja læra á píanó. Ég sagði að svo væri og hann fór að kenna mér. Síðan þróuðust mál þannig að ég fór í Tónlistarskólann í Reykjavík og eftir að hafa lokið þar burtfararprófi í píanóleik árið 1951 flutti ég til Siglufjarðar og var þar skólastjóri Tónlistarskólans og stjórnaði Karlakórnum Vísi. Ég hafði reyndar ekkert lært í kórstjórn, en útvegaði mér ágæta kennslubók, sem hafði orðið til á námskeiði hjá doktor Róbert A. Ottóssyni, og æfði mig dyggilega allan veturinn. Það má segja að ég hafi lært kórstjórn eins og í bréfaskóla.

En hugur minn stefndi í nám í orgelleik og árið 1955 fékk ég tækifæri til þess. Ég fór til Hamborgar og gerðist nemandi við Staatliche Hochschule für Musik. Ég var svo heppinn að vera nemandi Martins Günthers Förstemanns, sem var afburðakennari en blindur. Ég lærði hjá honum í fimm ár, frá 1955-1960. Bræður Förstemanns féllu í fyrra stríði en þar sem hann var blindur var ekki hægt að kalla hann til herþjónustu. Móðir hans kenndi honum tónverkin, las upp nóturnar og hann þurfti að fikra sig áfram með hvert einasta verk og læra það þannig utan að. Hann kunni nánast utan að öll verk sem við nemendurnir spiluðum.

Í Hamborg leigði ég herbergi hjá gamalli ekkju. Sonur hennar hafði týnst í stríðinu en hún bjóst alltaf við að hann myndi birtast einn daginn. Hann kom aldrei. Ég spurði hana hvort ég mætti leigja mér píanó og hafa hjá mér. Þá leiddi hún mig inn í stofuna og sýndi mér píanó, sem var píanó sonarins, og þar gat ég æft mig eins og ég vildi. Hún tók mér sem syni sínum. Smám saman fóru fleiri Íslendingar að leigja hjá þessari góðu konu og urðu alls þrjátíu og fimm áður en hún varð öll.“

Hvernig var einkalífið á þessum tíma?

„Ég hafði kvænst á Siglufirði, Svölu Einarsdóttur, og við eignuðumst eina dóttur, Svanhildi Ingibjörgu, en ég fór einn til náms í Þýskalandi og þar með flosnaði þetta fyrra hjónaband upp. Dóttir okkar fór á Eyrarbakka til pabba og mömmu og ólst þar upp og var mikil stoð og stytta pabba þegar hann var orðinn ekkjumaður. Í Þýskalandi kynntist ég svo konunni minni, Grímhildi Bragadóttur, sem var að læra tannlækningar en varð síðar framhaldsskólakennari á Akranesi og bókasafnsfræðingur og starfaði meðal annars á Landsbókasafninu. Við eigum tvo syni, Braga Leif og Guðlaug Inga. Það hefur alltaf verið gott samband hjá öllu þessu fólki. Þegar dóttir mín var fermd á Eyrarbakka var veisla hjá mömmu og pabba og þar voru fyrri konan mín með maka og Grímhildur kona mín. Þegar ein frænka mín fann hvað andrúmsloftið var gott í stofunni og allir voru vinir þá sagði hún: „Það er bara eins og ekkert hafi verið“ og bætti við: „Mikið eru þær fallegar báðar þessar konur þínar!“

 

Gefandi starf

Þú lærðir ekki bara í Þýskalandi heldur líka á Ítalíu.

„Já, eftir að ég kom frá námi í Þýskalandi flutti ég til Akraness með fjölskyldu minni og var skólstjóri þar, kenndi á píanó og orgel og var organisti og söngstjóri í Akraneskirkju og stjórnaði ennfremur karlakórnum Svönum til margra ára. Oft fór ég með nemendur út í kirkju og leyfði þeim að spila á kirkjuorgelið sem þeim fannst mjög spennandi, enda töfrandi hljóðfæri. Á þessum tíma dreymdi mig um að komast í framhaldsnám til hins fræga organista Fernandos Germanis í Róm, en það var eiginlega engin leið að komast í samband við hann. Svo kom nemandi hans til Akraness og hélt tónleika og ég sagði honum frá þessum draumi mínum. Hann var vinur Germanis og hafði samband við hann og ekki löngu seinna stóð ég með bréf í höndunum frá Germani. Það var eins og þessu væru stýrt, eins og mér hefur fundist með margt í lífi mínu. Síðan fórum við, konan mín og tveir synir, sá yngri sex mánaða og hinn sex ára, til Ítalíu. Germani tók mér afskaplega vel og ég kynntist nýjum aðferðum í orgelleik og það sem ég lærði hjá honum hef ég notað ásamt ýmsu öðru í kennslubókum mínum í orgelleik.“

Umfangsmesta starf þitt var sem söngmálastjóri þjóðkirkjunnar í tuttugu og sjö ár. Segðu mér frá því starfi.

„Það var mjög gefandi starf sem innihélt meðal annars skólastjórn Tónskóla þjóðkirkunnar. Einnig annaðist ég útgáfu á ýmsu kennsluefni fyrir kóra og organista, alls um 70 hefti og bækur. Ég ferðaðist um landið og kynntist organistunum og aðstoðaði þá og kirkjukórana. Ég hélt yfir tuttugu námskeið í Skálholti fyrir organista og kórfélaga ásamt mörgum góðum kennurum. Þetta voru fjölsótt námskeið, eitt sinn fór fjöldinn upp í 400 og þá var ansi þröngt á þingi í Skálholti. Ég kynntist afskaplega elskulegu fólki sem hafði brennandi áhuga á tónlist. Í lok vikunámskeiðs héldum við venjulega veraldlega skemmtun á laugardegi og messuðum á sunnudegi. Ég reyndi að haga því þannig að allir hefðu eitthvert hlutverk í guðsþjónustu sunnudagsins, spiluðu lag í messunni eða undir söngnum, lékju forspil eða stjórnuðu kórnum, sem var oft tvö til þrjú hundruð manns, það var alltaf hægt að finna eitthvað. Þetta hafði ég lært á Eyrarbakka því Guðmundur Daníelsson rithöfundur, sem þar kenndi, lét nemendur koma fram við skólaslit og þar fékk hver nemandi eitthvert hlutverk.“

 

Boðberar hreinnar gæsku

Hvað er svona skemmtilegt við að spila á orgel?

„Það er ýmislegt. Eitt af því er að það geta verið mikil blæbrigði í röddum orgelsins og miklir möguleikar á að finna alls konar liti. Þar eru styrkir hljómar og skærir tónar og öllu þessu getur maður blandað saman. Sumir telja, jafnvel organistar, að það sé afskaplega einfalt að raða röddunum saman í hljóma. Kennari minn í Róm leit öðruvísi á það og taldi að þessi þáttur í orgelleiknum væri eitt það flóknasta sem til væri í allri tónlistinni. Orgelspilið er, eins og allur annar hljóðfæraleikur, afskaplega krefjandi, en það er einmitt þetta hversu flókið orgelspil er sem gerir það skemmtilegt. Þegar maður spilar á orgel spilar maður bæði með höndum og fótum og það þarf mikla æfingu og einbeitingu til að halda öllu í horfinu og fara ekki út af laginu, en það er einmitt það sem margir organistar óttast. Þetta minnir mig á það sem Páll Ísólfsson sagði eitt sinn: Þegar ég sest við hljóðfærið á tónleikum biðst ég fyrir í huganum og er þá mjög lítill karl.“

Fórst þú með bæn áður en þú spilaðir opinberlega?

„Ég trúi á handleiðslu og hef alltaf reynt að hafa í huga frelsarann og almættið. Trúin hefur fylgt mér frá því ég var krakki. Þegar við tveir bræðurnir vorum sex og sjö ára fengum við berkla, en bæði barnakennarinn og bakarinn í þorpinu voru með smitandi berkla. Við bræðurnir þurftum aðeins að liggja í einar sex vikur þar til okkur batnaði. Ég man sérstaklega að þá settist móðir okkar, Ingibjörg Jónasdóttir, hjá okkur á kvöldin og lét okkur fara með bænir. Þegar ég svo gekk til spurninga hjá séra Árelíusi Níelssyni lét hann okkur læra sálm eftir Matthías Jochumsson, Þú Guð míns lífs, ég loka augum mínum... Hann lét okkur lofa sér því að fara með þennan bænarsálm á hverju kvöldi í viku en síðan þá hefur þessi sálmur verið mér í huga.“

Áttu þér önnur áhugamál en tónlistina?

„Ég hef mikinn áhuga á lestri á góðum bókum en hljóðfærin tefja mig, ég er bæði með orgel og píanó á heimilinu og spila talsvert hvern einasta dag, svo ég les ekki eins mikið og ég vildi. Ég á mér einnig áhugamál sem ég verð að fá að nefna sem er dýravernd. Mér finnst slæmt til þess að hugsa hvað við mennirnir sýnum dýrum oft mikið tillitsleysi. Mér fannst til mikillar fyrirmyndar í Bændaskólanum á Hvanneyri í sambandi við tamningaaðferðir sem Ingimar Sveinsson notaði og kenndi, þar sem hvorki mátti rykkja, slá eða sparka. Slíkir menn eru boðberar hreinnar gæsku. Ég átti góðan vin austur á Neskaupstað, Ágúst Ármann Þorláksson organista, sem nú er látinn, en hann vildi ekki láta temja hest sinn því honum líkaði ekki þær aðferðir sem voru notaðar. Í dag hafa orðið miklar breytingar í sambandi við meðferð á dýrum og margt þokast í góða átt hjá mörgum, en sumir aðrir eru eins og þeir þroskist hægar. Tökum svari dýranna, eins og ein þingkona gerði fyrir ári á Alþingi okkar.“

Morgunblaðið sunnudagurinn 23. febrúar 2014

 

Haukur Guðlaugsson.

Skráð af Menningar-Staður