Menningar-Staður
Félagsheimilið Staður á Eyrarbakka

31.10.2014 23:14

Til minningar um Einar Benediktsson skáld

 

Illugi Gunnarsson

Illugi Gunnarsson

Til minningar um Einar Benediktsson skáld

Eftir Illuga Gunnarsson

 

Í dag eru 150 ár frá því að á Elliðavatni í Reykjavík fæddist um margt óvenjulegur maður og margbrotinn, Einar Benediktsson skáld. Hann var afkastamikill í kveðskap sínum. Ljóð hans og heimspeki munu lifa á meðan íslenska er töluð. Einar var ekki aðeins andans maður, heldur atorkusamur á veraldlega vísu, hann hafði brennandi áhuga á verklegum framförum á Íslandi. Hugmyndir hans, framsýni og ástríða eiga ríkt erindi við alla Íslendinga ekki síður nú en á hans eigin æviskeiði.

 

Andstæðurnar sem ekki eru

Einar skildi manna best að menning og athafnasemi fara vel saman og geta stutt hvor aðra. Hann var náttúrudýrkandi eins og ljóð hans bera glöggt merki, en jafnframt vildi hann nýta þau öfl sem í náttúrunni búa, til að auka hagsæld Íslendinga. En hann gerði sér jafnframt manna best grein fyrir því hvaða gildi náttúran út af fyrir sig hefur fyrir okkur Íslendinga.

Einar útskýrði vel að ættjarðarást er ekki heimóttarskapur. Hann var sjálfur einn sigldasti Íslendingur síns tíma, en fáir voru þó stoltari en hann af landi sínu og þjóð eða metnaðarfyllri fyrir hennar hönd.

 

Einar hafði sérstakt vald á íslenskri tungu og gat komið í orð hugsunum af slíkri lagni, að fjölmargar ljóðlínur hans hafa orðið að spakmælum og orðtökum. Í baráttu dagsins í dag fyrir bættri lestrarkunnáttu íslenskra barna eiga hugmyndir Einars einkar vel við. Hann stundaði nám, ritstörf og viðskipti á erlendri grund og var vel að sér í erlendum tungumálum, en hann bar einlæga virðingu fyrir íslenskri tungu og með henni hvatti hann landa sína til dáða, móðurmálið var hans samskipta- og baráttutæki.

Ég skildi að orð er á Íslandi til

um allt, sem er hugsað á jörðu.

Einar var frumkvöðull á sviði blaðaútgáfu og fjarskipta þess tíma og hafði háar hugmyndir um framtíð samgangna og framkvæmda í landinu. Margar af fyrirætlunum hans mistókust eða urðu ekki að veruleika á meðan hann lifði, enda var hann um margt á undan sinni samtíð. Í upphafi síðustu aldar sá hann fyrir lykilframfarir í atvinnugreinum, sem nú standa undir þeim lífsgæðum sem þjóð okkar nýtur og hafa skipað okkur í fremstu röð á undraskömmum tíma.

 

Ei stoð að stafkarlsins auð

Fiskveiðar höfðu verið stundaðar á Íslandi frá öndverðu, en lengst af á frumstæðan hátt.

Einar yrkir í Aldamótaljóðum sínum af nokkurri óþolinmæði og brýnir þjóðina. Hann dregur hvergi af lýsingu sinni á vanbúnum bátum og verkleysi. Honum svíður hokrið og að fjarlægar þjóðir nýti fiskveiðiauðlindina í kringum Ísland á mun arðbærari hátt en Íslendingar sjálfir:

Vissirðu, hvað Frakkinn fékk til hlutar?

Fleytan er of smá, sá guli er utar.

Hve skal lengi

dorga, drengir,

dáðlaust upp' við sand?

Einar var boðberi nýs hugsunarháttar og óskaði þess að í hönd færi öld orkuiðnaðar, viðskiptafrelsis og samkeppni:

Einokun opni hramm.

Iðnaður, verslun fram!

Fram! Temdu fossins gamm,

framfara öld.

Einar taldi að Ísland byggi yfir töfrum sem ferðamenn myndu vilja kynnast. Fræg er sú saga að hann hafi fyrstur manna reynt að selja norðurljósin. Nú er sala norðurljósa mikilvægur þáttur í ferðaþjónustu hér á landi.

Einar sagði peninga afl þeirra hluta er gera skyldi, en að auðurinn væri ekki takmark í sjálfu sér, heldur tæki, lyftistöng nýrrar þjóðmenningar á fornum stofni.

 

Lífsins hinstu rök

Innan um alla þessa athafnabrýningu og verkhvatningu voru það þó fremur hinir mýkri drættir lífsins, sem Einar gerði að yrkisefni sínu. Náungakærleikur, móðurást og náttúrudýrð. Dramb, breyskleiki. auðmýkt, almættið og dauðinn. Allar stærstu gátur lífsins og fínlegustu blæbrigði þess tókst Einar á við. Honum lánaðist sérlega vel að miðla djúpum vangaveltum sínum á knöppu ljóðformi og vekja lesandann til umhugsunar um eigið líf og tilveru.

Einar Benediktsson var fyrstur manna lagður í heiðursgrafreit á Þingvöllum og hvílir þar nú ásamt skáldbróður sínum Jónasi Hallgrímssyni.

 

Nú heyrist eldhjarta Íslands slá

Á fundi ríkisstjórnar sem haldinn verður í dag, hinn 31. október, mun ég leggja til að afmælisdagur Einars Benediktssonar verði hér eftir nefndur Dagur ljóðsins. Hægt verður að halda upp á þennan dag með ýmsum hætti, til að mynda mætti halda ljóðasamkeppni í unglingadeildum grunnskóla (í 8.-10. bekk), veita ungu ljóðskáldi sérstaka viðurkenningu eða efna til annarra þeirra viðburða sem eru til þess fallnir að auka áhuga á ljóðlistinni. Í tilefni afmælisins hefur ríkisstjórnin styrkt opna hátíðardagskrá í Hörpu nk. mánudagskvöld, 3. nóvember 2014.

Nú heyrist eldhjarta Íslands slá er nafn þessarar hátíðar og er þar vísað bæði til eigin orða Einars og jarðhræringa dagsins í dag. Í dagskránni verður leitast við að varpa ljósi á óvenjulega ævi Einars Benediktssonar og verða sum af hans helstu verkum kynnt, í myndum, hljóði, leik og tali. Hið opna hús verður í Norðurljósasal Hörpu; eins og viðeigandi er.

Höfundur er mennta- og menningarmálaráðherra.

Mynd úr gagnasafni Morgunblaðsins

 

Morgunblaðið föstudagurinn 31. október 2014

Skráð af Menningar-Staður