Menningar-Bakki * Viðhalda og efla þjóðlega menningararfleið til sjávar og sveita*
-------- Alþýðuhúsið á Eyrarbakka - Vinir alþýðunnar - Á undan sinni framtíð --- "Stærra í hugum okkar en við sjálfir gerum okkur grein fyrir" ---

19.06.2018 21:41

Nýtt safn sýnt á Stað á Eyrarbakka

 


Séra Hreinn S. Hákonarson, fangaprestur Þjóðkirkjunnar í 25 ár,

við opnum sýningarinnar í Grensáskirku þan 12. maí sl.

 

 

Nýtt safn sýnt á Stað á Eyrarbakka

 

Á Jónsmessuhátíðinni á Eyrarbakka 2018 er margt um að vera eins og venjulega. Í Félagsheimilnu Stað verður opnuð athyglisverð sýning og sú eina sinnar tegundar hér á landi:

 

Drög að Fangelsisminjasafni Íslands

Það er við hæfi að hún sé sett upp á Eyrarbakka en þar er elsta starfandi fangelsi landsins, Litla-Hraun. Á næsta ári stendur svo til að minnast 90 ára afmælis Litla-Hrauns með tilheyrandi hætti.

 

Safn í mótun

Um nokkurt skeið hefur ýmsum munum sem tengjast sögu fangelsa verið safnað. Þar hafa komið við sögu ýmsir áhugasamir einstaklingar eins og fangaprestur, fangaverðir og aðrir er að fangelsismálum koma. Vonast er til að fleiri leggi málinu lið og með því fáist fleiri munir til safnsins

 

Minjasaga fangelsi er merkileg saga og verður að halda henni til haga. Henni hefur lítið verið sinnt en þó eru til ýmsir gamlir munir sem  tengjast henni og eru m.a. í vörslu Þjóðminjasafns. Byggðasafn Árnesinga geymir og nokkra muni.

 

En eins og í allri safnasögu hafa margir munir farið forgörðum því menn hafa ekki áttað sig á safngildi þeirra. Það er til dæmis miður að öllum rimlum sem voru fyrir gluggum Litla-Hrauns hafi verið fargað á sínum tíma. Margir eru þeir er muna þungbúinn rimlasvip á elsta húsi Litla-Hrauns og nú eru það aðeins ljósmyndir sem geyma þann svip.

 

Sagan í ljósmyndum

Ljósmyndir hafa líka sögu að segja eins og öllum er kunnugt um. Margar myndir eru til af fangelsishúsunum að utan og hafa þær birst í blöðum og tímaritum á undanförnum áratugum. Það eru merkar heimildir sem segja sína sögu. Frumgerðir þeirra mynda eru margar hverjar til en aðrar ekki. Prentgæði voru misjöfn á árum áður og myndirnar margar hverjar býsna dökkar og stórkornóttar. Þau sem hugsanlega kynnu að hafa í fórum sínum myndir af til dæmis Litla-Hrauni og Kvíabryggju – svo dæmi séu nefnd – og vettvangi þeirra frá því hér á árum áður myndu gera Fangelsisminjasafninu mikinn greiða með því að hafa samband við það svo hægt væri að taka afrit af myndunum. Þarflaust er að taka það fram á farsímamyndatíma líðandi stundar að myndavélar voru svosem ekki á hverju strái hér fyrrum og meira mál að taka myndir en nú. En mikil vinna bíður við að kemba tímarit og dagblöð í leit að myndum með aðstoð timarit.is, ljósmyndadeildar Þjóðminjasafnsins og fleiri aðila.

 

Saga fangelsa gerð sýnileg

Með fangelsisminjasafni er stefnt að því að gera minjasögu fangelsa hátt undir höfði. Hversdagslegir gripir úr fangelsislífinu segja sögu hvort sem það er nú lyklaspjald, klefanúmer eða gömul fangavarðahúfa. Eins munir sem fangar hafa búið til í afplánun. Allt segir sína sögu. Endurspeglar hversdagslegt líf innan veggja fangelsanna og gefur til kynna hvað fangar hafa haft fyrir stafni og verið að hugsa. Sömuleiðis varpar þessi saga ljósi á störf fangavarða og aðbúnað allan. Einnig segir fangelsissagan frá tengslum byggðarlaga við fanga og fangelsi þar sem fangelsi voru sett niður eins og á Kvíabryggju, Sogni – og á á sínum tíma á Bitru. Svo ekki sé talað um Litla-Hraun á Eyrarbakka sem er nú einn stærsti einstaki vinnustaðurinn í sveitarfélaginu Árborg. Á sínum tíma voru allir ekki sáttir við að fangelsi væri sett niður í túnfót byggðarinnar. En það hefur nú breyst.

 

Fangelsisminjasagan segir og  frá því hvaða aðstæður hið opinbera bauð föngum upp á sem og starfsmönnum fangelsa. Þær aðstæður voru auðvitað misjafnar frá einu tímabili til annars. Í þessum aðstæðum speglaðist og viðhorf samfélagsins til brotamanna og þeirra kjara sem það taldi þeim rétt mátuleg á hverri tíð.

 

Hellusteypuvél og fleiri gripir

Þeir gripir sem safnað hefur verið eru flestir litlir um sig en engu að síður merkir. Fangelsisminjasafnið kallar nú eftir gripum og öllu því sem tengist minjasögu fangelsa og ætti heima í safninu. Margt leynist víða, það vita allir. Fólk er hvatt til að leggja safninu lið í söfnun á munum og hafa samband. Hver gripur, smár sem stór, er kærkominn.

 

Í fangelsunum sjálfum er að finna ýmsa gripi sem þurfa að koma í safnið þá fram líða stundir.

 

Dæmi um safngrip sem enn er til og væri kjörinn í safnið enda þótt fyrirferðamikill sé og fer seint í glerskáp (!), er hellusteypuvél sem keypt var fyrir Litla-Hraun í forstjóratíð Helga Gunnarssonar á áttunda áratug síðustu aldar – hann var forstjóri Litla-Hraun 1974-1982. Hún segir merka sögu – eldri vélar eru týndar og úr sér gengnar. Í nokkra áratugi var steypuvinna aðalvinnan á Litla-Hrauni. Steyptar voru gangstéttarhellur, holsteinar, millisteinar og netasteinar. Þetta var erfiðisvinna og fangarnir reyndu á sig sem var gott en nýja hellusteypuvélin létti undir með þeim. Í tengslum við netasteinana voru smíðaðir auðkennisjárnstimplar með auðkennum (skráningarnúmerum) báta og þrykkt ofan í blauta steypuna. Safnið á slíka stimpla.

 

En gripi vantar til dæmis úr Kópavogsfangelsinu og fleiri úr Hegningarhúsinu og Akureyrarfangelsinu. Eins frá Kvíabryggju. Söfnun er á byrjunarstigi eins og sjá má.

 

Drög að fangelsisminjasafni sýnd í Reykjavík

Drög að fangelsisminjasafni voru fyrst sýnd opinberlega í Grensáskirkju í Reykjavík einfaldlega  vegna þess að fangaprestur er þar með skrifstofuaðstöðu. Fordyri kirkjunnar er ágætur sýningarsalur og þar hafa ýmsar sýningar verið uppi við á umliðnum árum. Sýningin stóð yfir þar frá 12. maí og allt til 19. júní. Fjöldi fólks fer um kirkjuna á degi hverjum í ýmsum erindagjörðum og skoðaði meðal annars sýninguna. Hún vakti töluverða athygli og fólk hafði iðulega á orði að hún væri athyglisverð og það hefði ekki leitt hugann að þessum ramma fangelsa sem munir og myndir safnsins reyna að varpa ljósi á. Það er enda skiljanlegt þar sem veröld fangelsi er flestu fólki ókunn (sem betur fer má segja!) þrátt fyrir að vera þó nokkuð oft í fréttum. Afbrotamál er efnisflokkur sem fjölmiðlar eru býsna duglegir við að segja frá og sérstaklega  ef afbrotin eru alvarleg og átakanleg.

 

Hvar á Fangelsisminjasafn Íslands heima?

Sumir hafa sagt að fangelsisminjasafn eigi heima í Hegningarhúsinu í Reykjavík sem stendur við Skólavörðustíg 9. Svo sannarlega er það sögufrægt hús og byggt sem fangelsi og dómhús, þinghús og ráðhús á sínum tíma; bæjarþingsalurinn var á efri hæðinni og þar voru reyndar bæjarstjórnarfundir haldnir frá 1873-1903. Það var reist í Skólavörðuholtinu og þó undarlega hljómi þá var kvartað undan því á sínum tíma að það væri alltof langt frá miðbænum, eða kvosinni! Önnur er nú raunin í dag – þetta kallast í raun á við Hólmsheiðarfangelsi sem er að sönnu all langt frá miðbæ Reykjavíkur svo ekki sé meira sagt. En Hegningarhúsið stendur nú á einni dýrustu lóð borgarinnar og óbyggt svæði bakatil við húsið er verðmætt á húsþéttingartímum sem og kannski endranær. Dómssalurinn í húsinu er friðaður. Ólíklegt verður að teljast að svo dýrt húsnæði verði lagt undir safn – af hvaða tagi svo sem það væri. Því hefur reyndar verið fleygt að þar væri heppilegt að opna svokallað refsivörslusafn sem tæki til allra þeirra þátta hins opinbera kerfis sem hafa með refsimál og viðurlög að gera. Hætt er við að fangelsissagan myndi bera þar skarðan hlut frá því borði þar sem svo umfangsmikil saga yrði rakin.

 

Á Eyrarbakka er að finna nokkur söfn af ólíkum toga. Þar er náttúrlega fyrst að nefna Byggðsafn Árnesinga, sjálft Húsið er safn út af fyrir sig, Sjóminjasafn, Konubókasafn, stofnað var félagið Prentsögusetur og hefur verið rætt um að koma því fyrir á Eyrarbakka, Þuríðarbúð á Stokkseyri og Rjómabúið á Baugsstöðum er svo ekki langt undan. Eyrarbakki er því sannarlega safnastaður og ætti að efla þann þátt staðarins og vekja athygli á honum. Sjálfur er svo Eyrarbakki mikill og merkur sögustaður eins og menn vita.

 

Litla-Hraun á Eyrarbakka er elsta starfandi fangelsi landsins. Hér ber allt að einum og sama brunninum. Eyrarbakki væri því kjörinn staður fyrir safnið. Allar hugmyndir um húsnæði undir safnið eru vel þegnar.

 

Tímamót

Stundum er sagt að orð séu til alls fyrst. Það er rétt út af fyrir sig. Fyrir nokkrum árum var vakin athygli á nauðsyn þess að koma á fót fangelsisminjasafni. En orðum verða líka að fylgja athafnir. Þessi drög að fangelsisminjasafni eru því mikilvæg og sýna hvað hægt er að gera. Á stuttum tíma hafa furðu margir munir safnast og margvísleg gögn. Það hefur verið mikil hvatning og fyrir það er þakkað af alhug. Auk þess hefur áhugi á málinu vaknað hjá mörgum.

 

Safnhugmyndin er í raun grasrótarstarfsemi nú um stundir og eru allir áhugasamir boðnir velkomnir til starfa í því óslegna grasi!

 

Það eru tímamót þegar drögum að Fangelsisminjasafni Íslands er ýtt úr vör með formlegum hætti. Vonandi tekst vel til með safnið og því auðnist með styrk góðra manna og síðar meir með fulltingi opinberra aðila að varðveita menningarverðmæti sem lítill gaumur hefur verið gefinn. Fangelsissaga er nefnilega hluti af sögu lands og lýðs.
 


Séra Hreinn S. Hákonarson,

fangaprestur Þjóðkirkjunnar.

 

 

Séra Hreinn og nokkrir fangaverðir af Litla-Hrauni sem voru við opnun

sýningarinnar í Grensáskirkju þann 12. maí sl.

Talið frá vinstri: Ingvar Magnússon, séra Hreinn S. Hákonarson,

Björn Ingi Bjarnason, Friðrik Sigurjónsson, Sigurbjörn Tryggvi Gunnarsson,

Jóhann Páll Helgason, Guðmundur Magnússon og Hafsteinn Jónsson.   



Héraðsfréttablaðið Suðri

fimmtudaginn 14. júní 2018



Skráð af Menningar-Staður